Ajahn Chah

Op Weg Naar het Ongeconditioneerde

Close-up van dikke, groene bladeren van een vetplant in macro-perspectief.

Gegeven op een uposatha-avond in Wat Pah Pong, 1976.

Vandaag is de dag waarop wij boeddhisten samenkomen om de uposatha-voorschriften1 in acht te nemen en naar de Dhamma te luisteren, zoals onze gewoonte is. De bedoeling van het luisteren naar de Dhamma is ten eerste om enig begrip te creëren van de dingen die we nog niet begrijpen, om ze te verduidelijken, en ten tweede om ons begrip te verbeteren van de dingen die we al begrijpen. We moeten vertrouwen op Dhamma-lezingen om ons begrip te verbeteren, en luisteren is de cruciale factor.

Schenk alsjeblieft bijzondere aandacht aan de toespraak van vandaag, en begin met het rechtzetten van je houding, zodat die geschikt is om te luisteren. Wees niet te gespannen. Nu rest alleen nog het vestigen van je bewustzijn, je bewustzijn standvastig maken in samādhi. Het bewustzijn is het belangrijkste ingrediënt. Het bewustzijn is datgene wat goed en kwaad waarneemt, juist en onjuist. Als het ons ook maar één minuut aan sati ontbreekt, zijn we die minuut lang gek; als het ons een half uur aan sati ontbreekt, zijn we een half uur lang gek. Hoe meer ons bewustzijn tekortschiet in sati, hoe gekker we zijn. Daarom is het extra belangrijk om op te letten bij het luisteren naar de Dhamma.

Alle wezens in deze wereld worden geplaagd door niets anders dan lijden. Er is alleen lijden dat het bewustzijn verstoort. Het bestuderen van de Dhamma is bedoeld om dit lijden volledig te vernietigen. Als lijden ontstaat, is dat omdat we het niet echt kennen. Hoezeer we het ook proberen te beheersen door wilskracht, of door rijkdom en bezittingen, het is onmogelijk. Als we lijden en de oorzaak ervan niet grondig begrijpen, maakt het niet uit hoezeer we proberen het ‘af te handelen’ met onze daden, gedachten of wereldse rijkdom, er is geen enkele manier waarop we dat kunnen doen. Alleen door heldere kennis en bewustzijn, door de waarheid ervan te kennen, kan het lijden verdwijnen. En dit geldt niet alleen voor de daklozen, de monniken en novieten, maar ook voor gezinshoofden: voor iedereen die de waarheid van de dingen kent, houdt het lijden automatisch op.

Nu zijn de toestanden van goed en kwaad constante waarheden. Dhamma betekent dat wat constant is, wat zichzelf in stand houdt. Onrust handhaaft zijn onrust, sereniteit handhaaft zijn sereniteit. Goed en kwaad handhaven hun respectievelijke condities – zoals warm water: het behoudt zijn warmte, het verandert voor niemand. Of een jong persoon of een oud persoon het nu drinkt, het is heet. Het is heet voor elke nationaliteit. Dus Dhamma wordt gedefinieerd als dat wat zijn toestand behoudt. In onze beoefening moeten we hitte en koelte kennen, juist en onjuist, goed en kwaad. Als we het kwaad kennen, zullen we de oorzaken van het kwaad niet creëren, en zal het kwaad niet ontstaan.

Dhamma-beoefenaars moeten de bron van de verschillende dhamma’s kennen. Door de oorzaak van hitte te onderdrukken, kan hitte niet ontstaan. Hetzelfde geldt voor het kwaad: het ontstaat uit een oorzaak. Als we de Dhammabeoefenen tot we de Dhamma kennen, zullen we de bron van de dingen kennen, hun oorzaken. Als we de oorzaak van het kwaad doven, wordt het kwaad ook gedoofd, we hoeven niet achter het kwaad aan te rennen om het te doven.

Dit is de beoefening van de Dhamma. Maar velen zijn degenen die de Dhamma bestuderen, leren, zelfs beoefenen, maar die nog niet met de Dhamma zijn, en die de oorzaak van kwaad en onrust in hun eigen hart nog niet gedoofd hebben. Zolang de oorzaak van hitte nog aanwezig is, kunnen we onmogelijk voorkomen dat er hitte is. Op dezelfde manier, zolang de oorzaak van verwarring in ons bewustzijn aanwezig is, kunnen we onmogelijk voorkomen dat er verwarring is, want die komt voort uit deze bron. Zolang de bron niet gedoofd is, zal er opnieuw verwarring ontstaan.

Telkens als we goede daden verrichten, ontstaat goedheid in het bewustzijn. Het komt voort uit zijn oorzaak. Dit wordtkusala2 genoemd. Als we oorzaken op deze manier begrijpen, kunnen we die oorzaken scheppen en zullen de resultaten vanzelf volgen.

Maar mensen scheppen meestal niet de juiste oorzaken. Ze willen zo graag goedheid, en toch werken ze er niet aan. Het enige wat ze krijgen zijn slechte resultaten, waardoor het bewustzijn in lijden verwikkeld raakt. Het enige wat mensen tegenwoordig willen is geld. Ze denken dat als ze maar genoeg geld krijgen, alles goed komt; dus besteden ze al hun tijd aan het zoeken naar geld, ze zoeken niet naar goedheid. Dit is als vlees willen, maar geen zout om het te conserveren: je laat het vlees gewoon in huis liggen om te rotten. Wie geld wil, moet niet alleen weten hoe het te vinden, maar ook hoe het te verzorgen. Als je vlees wilt, kun je niet verwachten dat je het koopt en dan gewoon in huis laat liggen. Het zal gewoon rotten. Dit soort denken is verkeerd. Het resultaat van verkeerd denken is onrust en verwarring. De Boeddha onderwees de Dhamma zodat mensen het in praktijk zouden brengen, om het te kennen en te zien, en er één mee te zijn, om het bewustzijn Dhamma te maken. Wanneer het bewustzijn Dhamma is, zal het geluk en tevredenheid bereiken. De rusteloosheid van saṃsāra is in deze wereld, en de beëindiging van het lijden is ook in deze wereld.

De beoefening van de Dhamma is daarom bedoeld om het bewustzijn te leiden naar het overstijgen van lijden. Het lichaam kan het lijden niet overstijgen – geboren als het is, moet het pijn en ziekte, veroudering en dood ervaren. Alleen het bewustzijn kan het vastklampen en grijpen overstijgen. Alle leringen van de Boeddha, die wij pariyatti3 noemen, zijn een vaardig middel om dit doel te bereiken. De Boeddha onderwees bijvoorbeeld over upādinnakasaṅkhāra en anupādinnakasaṅkhāra – condities waarbij de aandacht op het bewustzijn is gericht en condities waarbij dat niet zo is. Condities waarbij dat niet zo is, worden gewoonlijk gedefinieerd als dingen als bomen, bergen, rivieren enzovoort – levenloze dingen. Condities waarbij de aandacht op het bewustzijn is gericht, worden gedefinieerd als levende dingen – dieren, mensen enzovoort. De meeste studenten van de Dhamma nemen deze definitie voor lief, maar als je diep nadenkt over de zaak, hoe het menselijke bewustzijn zo verstrikt raakt in beelden, geluiden, geuren, smaken, gevoelens en mentale toestanden, zou je kunnen zien dat er eigenlijk niets is waar het bewustzijn zich niet aan vastklampt. Zolang er begeerte is in het bewustzijn, hecht het bewustzijn zich aan alles.

Als we de Dhamma bestuderen zonder haar te beoefenen, zullen we ons niet bewust zijn van de diepere betekenissen ervan. We zouden bijvoorbeeld kunnen denken dat de pilaren van deze vergaderzaal, de tafels, de banken en alle levenloze dingen ‘waarbij de aandacht niet naar het bewustzijn gaat’. We kijken slechts naar één kant van de dingen. Maar pak maar eens een hamer en probeer een paar van deze dingen kapot te slaan en je zult zien of je je er wel of niet aan gehecht bent.

Het is ons eigen bewustzijn, dat zich vastklampt aan de tafels, stoelen en al onze bezittingen, dat zich aan deze dingen hecht. Zelfs als een klein kopje breekt, doet dat pijn, omdat ons bewustzijn zich aan dat kopje hecht. Of het nu bomen, bergen of wat dan ook zijn, alles wat we als ‘van ons’ aanvoelen, daar klampt ons bewustzijn zich aan vast, zo niet door het eigen bewustzijn dan door dat van iemand anders. Dit zijn allemaal ‘identificaties’, niet ‘dingen waarmee we ons niet identificeren’. Hetzelfde geldt voor ons lichaam. Normaal gesproken zouden we zeggen dat we ons met het lichaam identificeren. Het ‘bewustzijn’ dat zich met het lichaam identificeert, is niets anders dan upādāna, het vastklampen aan het lichaam en het vastklampen aan het lichaam als zijnde ‘ik’ en ‘van mij’.

Net zoals een blinde man zich geen kleuren kan voorstellen – waar hij ook kijkt, er zijn geen kleuren te zien – net zo worden voor het bewustzijn dat geblokkeerd is door begeerte en begoocheling, alle objecten van bewustzijn verheerlijkt. Voor het bewustzijn dat bezoedeld is door begeerte en belemmerd wordt door begoocheling, wordt alles door het bewustzijn toegeëigend … tafels, stoelen, dieren en al het andere. Als we menen dat er een intrinsiek zelf is, klampt het bewustzijn zich overal aan vast. De hele natuur raakt in de greep van het bewustzijn, er is altijd vastklampen en identificatie.

De Boeddha sprak over saṅkhata dhamma’s en asaṅkhata dhamma’s – geconditioneerde en ongeconditioneerde dingen. De geconditioneerde dingen zijn ontelbaar – materieel of immaterieel, groot of klein – als ons bewustzijn onder invloed van begoocheling is, zal het over deze dingen woekeren en ze verdelen in goed en slecht, kort en lang, grof en verfijnd. Waarom woekert het bewustzijn zo? Omdat het de bepaalde werkelijkheid niet kent4, het ziet de Dhamma niet. Omdat het de Dhamma niet ziet, is het bewustzijn vol vastklampen. Zolang het bewustzijn wordt vastgehouden door vastklampen, is er geen ontkomen aan, is er verwarring, geboorte, ouderdom, ziekte en dood, zelfs in de denkprocessen. Dit soort bewustzijn wordt saṅkhata dhamma (geconditioneerd bewustzijn) genoemd.

Asaṅkhata dhamma, het ongeconditioneerde, verwijst naar het bewustzijn dat de Dhamma, de waarheid, van de vijf khandha’s heeft gezien zoals ze zijn – als vergankelijk, onvolmaakt en zonder eigenaar. Alle ideeën van ‘ik’ en ‘zij’, ‘mijn’ en ‘hun’ behoren tot de vastgestelde werkelijkheid. In werkelijkheid zijn het allemaal condities. Wanneer we de waarheid van de condities kennen, als noch onszelf noch aan ons toebehorend, laten we de condities en het bepaalde los. Wanneer we de condities loslaten, bereiken we de Dhamma, gaan we de Dhamma binnen en realiseren we haar. Wanneer we de Dhamma bereiken, weten we duidelijk. Wat weten we? We weten dat er alleen condities en vaststellingen zijn, geen wezen, geen zelf, geen ‘wij’ of ‘zij’. Dit is kennis van hoe de dingen zijn.

Door zo te kijken overstijgt het bewustzijn de dingen. Het lichaam kan oud worden, ziek worden en sterven, maar het bewustzijn overstijgt deze toestand. Als het bewustzijn de omstandigheden overstijgt, kent het het ongeconditioneerde. Het bewustzijn wordt het ongeconditioneerde, de toestand die geen conditionerende factoren meer bevat. Het bewustzijn wordt niet langer geconditioneerd door de zorgen van de wereld, de omstandigheden verontreinigen het bewustzijn niet langer. Plezier en pijn hebben geen invloed meer. Niets kan het bewustzijn aantasten of veranderen, het bewustzijn is bevrijd, het is ontsnapt aan alle constructies. Nu het de ware aard van de omstandigheden en het bepaalde ziet, wordt het bewustzijn vrij.

Dit bevrijde bewustzijn wordt het ongeconditioneerde genoemd, dat wat buiten de macht van vormende invloeden ligt. Als het bewustzijn de condities en vaststellingen niet echt kent, wordt het erdoor bewogen. Als het goed, slecht, plezier of pijn tegenkomt, piekert het erover. Waarom piekert het? Omdat er nog steeds een oorzaak is. Wat is de oorzaak? De oorzaak is het begrip dat het lichaam iemands zelf is of tot het zelf behoort; dat gevoelens iemands zelf zijn of tot het zelf behoren; dat perceptie iemands zelf is of tot het zelf behoort; dat conceptueel denken iemands zelf is of tot het zelf behoort; dat bewustzijn iemands zelf is of tot het zelf behoort. De neiging om de dingen op te vatten in termen van het zelf is de bron van geluk, lijden, geboorte, ouderdom, ziekte en dood. Dit is het wereldse bewustzijn, dat ronddraait en verandert volgens de richtlijnen van wereldse omstandigheden. Dit is het geconditioneerde bewustzijn.

Als we een meevaller hebben, wordt ons bewustzijn daardoor geconditioneerd. Dat object beïnvloedt ons bewustzijn in een gevoel van genot, maar als het verdwijnt, wordt ons bewustzijn erdoor geconditioneerd tot lijden. Het bewustzijn wordt een slaaf van condities, een slaaf van verlangen. Wat de wereld het bewustzijn ook voorschotelt, het bewustzijn wordt erdoor bewogen. Dit bewustzijn heeft geen toevluchtsoord, is nog niet zeker van zichzelf, nog niet vrij. Het mist nog een stevige basis. Dit bewustzijn kent de waarheid van condities nog niet. Dat is het geconditioneerde bewustzijn.

Jullie allen die hier naar de Dhamma luisteren, denk eens na … zelfs een kind kan je kwaad maken, nietwaar? Zelfs een kind kan je misleiden. Hij kan je laten huilen, lachen – hij kan je tot allerlei dingen verleiden. Zelfs oude mensen worden bedrogen door deze dingen. Voor een misleid persoon die de waarheid van condities niet kent, vormen ze altijd het bewustzijn in talloze reacties, zoals liefde, haat, plezier en pijn. Ze vormen ons bewustzijn op deze manier dat we er slaven van zijn. We zijn slaven van taṇhā, hunkering. Begeerte geeft alle bevelen, en wij gehoorzamen eenvoudigweg.

Ik hoor mensen klagen … “Ik voel me zo ellendig. Dag en nacht moet ik naar het veld, ik heb thuis geen tijd. Midden op de dag moet ik werken in de hete zon zonder schaduw. Hoe koud het ook is, ik kan niet thuis blijven, ik moet aan het werk. Ik voel me zo belast.”

Als ik ze vraag: “Waarom ga je niet gewoon uit huis en word je monnik?” zeggen ze: “Ik kan niet weg, ik heb verantwoordelijkheden.” Taṇhā trekt ze terug. Soms als je aan het ploegen bent, barst je misschien zo van het plassen dat je het gewoon moet doen terwijl je aan het ploegen bent, zoals de buffels! Dit is hoezeer het verlangen hen tot slaaf maakt.

Als ik vraag: “Hoe gaat het met je? Heb je geen tijd om naar het klooster te komen?” zeggen ze, “Oh, ik zit er echt diep in.” Ik weet niet waar ze zo diep in zitten! Dit zijn slechts condities, verzinsels. De Boeddha leerde om verschijningen als zodanig te zien, om omstandigheden te zien zoals ze zijn. Dit is de Dhamma zien, de dingen zien zoals ze werkelijk zijn. Als je deze twee dingen echt ziet, moet je ze weggooien, loslaten.

Wat je ook ontvangt, het heeft geen echte inhoud. Eerst lijkt het misschien goed, maar uiteindelijk wordt het slecht. Het zal je doen liefhebben en haten, je doen lachen en huilen, je doen gaan in welke richting het je ook trekt. Hoe komt dat? Omdat het bewustzijn onontwikkeld is. Omstandigheden worden conditionerende factoren van het bewustzijn, waardoor het groot en klein, blij en verdrietig wordt.

In de tijd van onze voorvaderen, als iemand stierf, nodigden ze de monniken uit om de herinneringen aan vergankelijkheid te reciteren:

Aniccā vata saṅkhārā                Vergankelijk zijn alle geconditioneerde dingen

Uppādavayadhammino             Van nature ontstaan en vergaan

Uppajjitvā nirujjhanti                Na geboren te zijn, moeten ze allemaal vergaan

Tesaṃ vūpasamo sukho            De beëindiging van condities is waar geluk.

Alle omstandigheden zijn vergankelijk. Het lichaam en het bewustzijn zijn beide vergankelijk. Ze zijn vergankelijk omdat ze niet vast en onveranderlijk blijven. Alle dingen die geboren worden moeten noodzakelijkerwijs veranderen, ze zijn vergankelijk – vooral ons lichaam. Wat is er dat niet verandert in dit lichaam? Haar, nagels, tanden, huid … zijn die nog hetzelfde als vroeger? De toestand van het lichaam verandert voortdurend, dus is het vergankelijk. Is het lichaam stabiel? Is het bewustzijn stabiel? Denk erover na. Hoe vaak is er sprake van ontstaan en weer vergaan, zelfs op één dag? Zowel lichaam als bewustzijn ontstaan en eindigen voortdurend, de omstandigheden zijn in een staat van voortdurende onrust.

De reden dat je deze dingen niet in overeenstemming met de waarheid ziet, is omdat je het onware blijft geloven. Het is als geleid worden door een blinde man. Hoe kun je veilig reizen? Een blinde man zal je alleen maar het bos en de struiken in leiden. Hoe kan hij je in veiligheid brengen als hij niet kan zien? Op dezelfde manier wordt ons bewustzijn misleid door omstandigheden, waardoor lijden ontstaat in de zoektocht naar geluk, waardoor moeilijkheden ontstaan in de zoektocht naar gemak. Zo’n bewustzijn zorgt alleen maar voor moeilijkheden en lijden. Eigenlijk willen we af van lijden en moeilijkheden, maar in plaats daarvan creëren we juist die dingen. Het enige wat we kunnen doen is klagen. We creëren slechte oorzaken, en de reden daarvoor is dat we de waarheid van verschijningen en omstandigheden niet kennen.

Condities zijn vergankelijk, zowel de condities waar het bewustzijn zich aan heeft vastgeklampt als waar het zich niet aan heeft vastgeklampt. In de praktijk bestaan de niet door het bewustzijn vastgeklampte condities niet. Wat is er waar het bewustzijn zich niet aan hecht? Zelfs je eigen toilet, waarvan je zou denken dat het bewustzijn zich er niet aan vastgeklampt heeft … laat er maar eens iemand met een voorhamer op los gaan! Hij zou het waarschijnlijk met ‘de autoriteiten’ aan de stok krijgen. Het bewustzijn klampt zich aan alles vast, zelfs aan ontlasting en urine. Behalve voor degene die helder ziet hoe de dingen zijn, bestaan er geen condities waaraan het bewustzijn niet heeft vastgeklampt. Uiterlijke verschijningen worden vastgesteld. Waarom moeten we ze vaststellen? Omdat ze niet intrinsiek bestaan. Stel bijvoorbeeld dat iemand een markering wil maken. Hij zou een stuk hout of een steen nemen en dat op de grond leggen, en het dan een markering noemen. Eigenlijk is het geen markering. Er is geen markering, daarom moet je die bepalen. Op dezelfde manier ‘stellen’ we steden, mensen, vee – alles in het leven vast! Waarom moeten we al deze dingen in het leven vaststellen? Omdat ze oorspronkelijk niet bestaan.

Begrippen als ‘monnik’ en ‘leek’ zijn ook ‘dingen die we vaststellen’. We stellen deze dingen in het leven vast omdat ze er intrinsiek niet zijn. Het is alsof je een lege schaal hebt – je kunt er alles in doen wat je wilt omdat hij leeg is. Dit is de aard van de vastgestelde werkelijkheid. Mannen en vrouwen zijn gewoon vastgestelde concepten, net als alle dingen om ons heen.

Als we de waarheid van vastgestelde dingen duidelijk kennen, zullen we weten dat er geen wezens zijn, want ‘wezens’ zijn vastgestelde dingen. Als je begrijpt dat deze dingen slechts vastgestelde dingen zijn, kun je vrede hebben. Maar als je gelooft dat de persoon, het wezen, het ‘mijn’, het ‘hun’, enzovoort intrinsieke kwaliteiten zijn, dan moet je erom lachen en huilen. Dit is de wildgroei van conditionerende factoren. Als we zulke dingen als de onze beschouwen, zal er altijd lijden zijn. Dit is micchādiṭṭhi, onjuiste zienswijze. Namen zijn geen intrinsieke realiteiten, het zijn voorlopige waarheden. Pas na onze geboorte krijgen we namen, is dat niet zo? Of had jij je naam al toen je geboren werd? De naam komt achteraf, toch? Waarom moeten wij deze namen vaststellen? Omdat ze er intrinsiek niet zijn.

We moeten deze vaststellingen duidelijk begrijpen. Goed, kwaad, hoog, laag, zwart en wit zijn allemaal vaststellingen. We zijn allemaal verloren in vaststellingen. Daarom zingen de monniken bij begrafenisceremonies: Aniccā vata saṅkhārā… Condities zijn vergankelijk, ze ontstaan en gaan voorbij. Dat is de waarheid. Wat is er dat, na ontstaan, niet ophoudt? Goede stemmingen ontstaan en houden dan op. Heb je ooit iemand drie of vier jaar zien huilen? Hooguit zie je mensen een hele nacht huilen, en dan drogen de tranen op. Nadat ze zijn ontstaan, houden ze op …

Tesaṃ vūpasamo sukho5… Als we saṅkhāra’s, mentale woekeringen, begrijpen en ze daardoor onderwerpen, is dit het grootste geluk. Dit is ware verdienste, tot rust komen van mentale woekeringen, tot rust komen van ‘zijn’, tot rust komen van individualiteit, van de last van het zelf. Deze dingen overstijgend, ziet men het Ongeconditioneerde. Dit betekent dat wat er ook gebeurt, het bewustzijn er niet omheen woekert. Er is niets dat het bewustzijn uit zijn natuurlijke evenwicht kan brengen. Wat wil je nog meer? Dit is het einde, de finish.

De Boeddha leerde hoe de dingen zijn. Ons offeren en luisteren naar Dhamma-lezingen enzovoort is om dit te zoeken en te realiseren. Als we dit beseffen, hoeven we geen vipassanā (inzichtmeditatie) te gaan studeren, het zal vanzelf gebeuren. Zowel samatha (concentratie-meditatie) als vipassanā ontstaan, net als andere vaststellingen. Het bewustzijn dat weet, dat boven zulke dingen staat, is het hoogtepunt van de beoefening.

Onze beoefening, ons onderzoek, is om het lijden te overstijgen. Als het vastklampen voorbij is, is het gedaan met zijnstoestanden. Wanneer er een einde is gekomen aan zijnstoestanden, is er geen geboorte of dood meer. Als het goed gaat, verheugt het bewustzijn zich niet, en als het slecht gaat, treurt het bewustzijn niet. Het bewustzijn wordt niet meegesleurd door de beproevingen van de wereld, en zo is de beoefening beëindigd. Dit is het basisprincipe waarvoor de Boeddha zijn leer heeft gegeven. De Boeddha onderwees de Dhamma voor gebruik in ons leven. Zelfs als we sterven, is er het onderricht Tesaṃ vūpasamo sukho … maar we onderwerpen deze aandoeningen niet, we dragen ze alleen maar rond, alsof de monniken ons zeggen dat we dat moeten doen. We dragen ze met ons mee en huilen erom. Dit is verdwalen in condities. Hemel, hel en nibbāna zijn allemaal te vinden op dit punt.

Het beoefenen van de Dhamma is om het lijden in het bewustzijn te overstijgen. Als we de waarheid van de dingen kennen zoals ik hier heb uitgelegd, zullen we automatisch de Vier Edele Waarheden kennen – lijden, de oorzaak van lijden, de beëindiging van lijden en de weg die leidt naar de beëindiging van lijden.

Mensen zijn over het algemeen onwetend als het gaat om bepalingen, ze denken dat ze allemaal uit zichzelf bestaan. Wanneer de boeken ons vertellen dat bomen, bergen en rivieren niet-mentale condities zijn, is dat een simplificatie van de dingen. Dit is slechts de oppervlakkige leer, er wordt niet verwezen naar lijden, alsof er geen lijden in de wereld is. Dit is slechts het omhulsel van de Dhamma. Als we de dingen zouden uitleggen in termen van ultieme waarheid, zouden we zien dat het mensen zijn die al deze dingen gaan vastbinden met hun gehechtheden. Hoe kun je zeggen dat dingen geen macht hebben om gebeurtenissen vorm te geven, dat het bewustzijn er niet aan is gehecht, wanneer mensen hun kinderen zelfs om één kleine naald zullen slaan? Een enkel bord of kopje, een plank hout … het bewustzijn klampt zich hier aan vast. Kijk maar wat er gebeurt als iemand er een kapot slaat en je zult het ontdekken. Alles kan ons op deze manier beïnvloeden. Het volledig kennen van deze dingen is onze beoefening, het onderzoeken van die dingen die geconditioneerd en ongeconditioneerd zijn, of ons bewustzijn zich er wel of niet aan vastklampt.

Dit maakt deel uit van de ‘externe leer’, zoals de Boeddha die ooit noemde. Op een keer verbleef de Boeddha in een bos. Hij nam een handvol bladeren en vroeg de bhikkhu’s: “Bhikkhu’s, wat is het grootste aantal, de bladeren die ik in mijn hand houd of de bladeren die over de bosgrond verspreid liggen?”

De bhikkhu’s antwoordden: “De bladeren in de hand van de Gezegende zijn schaars, de bladeren die verspreid over de bosbodem liggen, zijn verreweg veel talrijker.”

“Op dezelfde manier, bhikkhu’s, is het geheel van de leer van de Boeddha uitgestrekt, maar deze zijn niet de essentie van de dingen, ze zijn niet direct gerelateerd aan de weg uit het lijden. Er zijn zoveel aspecten aan de leer, maar wat de Tathāgata werkelijk wil dat je doet, is het lijden overstijgen, de dingen onderzoeken en het vastklampen en gehecht zijn aan vorm, gevoel, waarneming, wil en bewustzijn opgeven6.” Stop met je vastklampen aan deze dingen en je zult het lijden overstijgen. Deze leringen zijn als de bladeren in de hand van de Boeddha. Je hebt niet zoveel nodig, een beetje is genoeg. Over de rest van het onderricht hoef je je geen zorgen te maken. Het is net als de uitgestrekte aarde, overvloedig met grassen, aarde, bergen, bossen. Er is geen tekort aan stenen en kiezels, maar al die stenen zijn niet zo waardevol als een enkel juweel. De Dhamma van de Boeddha is zo, je hebt niet veel nodig.

Dus of je nu praat over de Dhamma of ernaar luistert, je moet de Dhamma kennen. Je hoeft je niet af te vragen waar de Dhamma is, ze is hier. Waar je ook heengaat om de Dhamma te bestuderen, het zit echt in het bewustzijn. Het bewustzijn is datgene wat zich vastklampt, het bewustzijn is datgene wat speculeert, het bewustzijn is datgene wat overstijgt, wat loslaat. Al deze externe studie gaat echt over het bewustzijn. Het maakt niet uit of je de Tipiṭaka7bestudeert, de Abhidhamma8 of wat dan ook, vergeet niet waar het vandaan komt.

Als het op de beoefening aankomt, zijn het enige wat je echt nodig hebt om een begin te maken eerlijkheid en integriteit, je hoeft niet veel moeite voor jezelf te doen. Geen van jullie leken heeft de Tipiṭaka bestudeerd, maar jullie zijn toch in staat tot hebzucht, woede en begoocheling? Waar heb je deze dingen van geleerd? Moest je de Tipiṭaka of de Abhidhamma lezen om hebzucht, haat en begoocheling te hebben? Die dingen zitten al in je bewustzijn, daar hoef je geen boeken voor te bestuderen. Maar de leringen zijn er om deze dingen te onderzoeken en te laten varen.

Laat het weten zich vanuit je binnenste verspreiden en je zult op de juiste manier oefenen. Als je een trein wilt zien, ga dan gewoon naar het centraal station, je hoeft niet de hele noordelijke lijn, de zuidelijke lijn, de oostelijke lijn en de westelijke lijn af te reizen om alle treinen te zien. Als je alle treinen wilt zien, kun je beter wachten op het grote centrale station, daar eindigen ze allemaal.

Sommige mensen zeggen me, “Ik wil oefenen, maar ik weet niet hoe. Ik ben niet in staat om de geschriften te bestuderen, ik word oud, mijn geheugen is niet goed …” Kijk maar eens hier, bij het centraal station. Hebzucht ontstaat hier, woede ontstaat hier, begoocheling ontstaat hier. Ga hier zitten en kijk hoe al die dingen ontstaan. Oefen hier, want hier zit je vast. Precies hier ontstaat het bepaalde, ontstaan conventies, en precies hier ontstaat de Dhamma.

Daarom maakt de beoefening van de Dhamma geen onderscheid tussen klasse of ras, het enige wat het vraagt is dat we kijken, zien en begrijpen. Eerst trainen we het lichaam en de spraak om vrij te zijn van bezoedelingen, wat sīla is. Sommige mensen denken dat je om sīla te hebben Pali-zinnen uit je hoofd moet leren en de hele dag en nacht moet chanten, maar eigenlijk hoef je alleen maar je lichaam en spraak onberispelijk te maken en dat is sīla. Het is niet zo moeilijk te begrijpen, net als eten koken … doe er een beetje van dit en een beetje van dat in, tot het precies goed is … en het is heerlijk! Je hoeft niets anders toe te voegen om het lekker te maken, het is al lekker, als je maar de juiste ingrediënten toevoegt. Op dezelfde manier zullen onze handelingen en spraak ons sīla geven.

Dhamma-beoefening kan overal gedaan worden. In het verleden reisde ik overal heen op zoek naar een leraar omdat ik niet wist hoe ik moest oefenen. Ik was altijd bang dat ik verkeerd oefende. Ik ging voortdurend van de ene berg naar de andere, van de ene plaats naar de andere, totdat ik stopte en erover nadacht. Nu begrijp ik het. In het verleden moet ik heel dom zijn geweest, ik ging overal op zoek naar plaatsen om meditatie te beoefenen – ik besefte niet dat het er al was, in mijn hart. Alle meditatie die je wilt is daar binnenin je. Er is geboorte, ouderdom, ziekte en dood hier in je. Daarom zei de Boeddha Paccattaṃ veditabbo viññūhi: de wijzen moeten het zelf weten. Ik had die woorden al eerder gezegd, maar ik wist nog steeds niet wat ze betekenden. Ik reisde overal heen op zoek naar de betekenis totdat ik klaar was om dood neer te vallen van uitputting – pas toen ik stopte, vond ik wat ik zocht, in mijzelf. Dus nu kan ik het je vertellen.

Dus in je beoefening van sīla, oefen gewoon zoals ik hier heb uitgelegd. Twijfel niet aan de beoefening. Ook al zeggen sommige mensen dat je thuis niet kunt oefenen, dat er te veel obstakels zijn … als dat het geval is, dan zijn zelfs eten en drinken obstakels. Als deze dingen obstakels zijn voor de beoefening, eet dan niet! Als je op een doorn staat, is dat dan goed? Is het niet beter om niet op een doorn te staan? Dhamma-beoefening brengt voordeel voor alle mensen, ongeacht klasse. Hoe meer je oefent, hoe meer je de waarheid zult kennen.

Sommige mensen zeggen dat ze als leek niet kunnen oefenen, de omgeving is te druk. Als je op een drukke plaats leeft, kijk dan naar de drukte, maak het open en wijd. Het bewustzijn is misleid door drukte, train het om de waarheid van drukte te kennen. Hoe meer je de beoefening verwaarloost, hoe meer je verwaarloost naar het klooster te gaan en te luisteren naar het onderricht, hoe meer je bewustzijn zal wegzinken in het moeras, zoals een kikker in een gat. Iemand komt langs met een haak en de kikker is er geweest, hij heeft geen kans. Het enige wat hij kan doen is zijn nek uitsteken en hem aanbieden. Dus kijk uit dat je jezelf niet in een klein hoekje werkt – iemand kan zomaar langskomen met een haak en je opscheppen. Thuis, waar je kinderen en kleinkinderen je lastigvallen, ben je nog slechter af dan de kikker! Je weet niet hoe je je van deze dingen moet losmaken. Wanneer ouderdom, ziekte en dood komen, wat ga je dan doen? Dit is de haak die je gaat pakken. Welke kant ga je op?

Dit is de hachelijke situatie waarin ons bewustzijn zich bevindt. Verwikkeld in de kinderen, de familie, de bezittingen … en je weet niet hoe je ze moet loslaten. Zonder moraal of begrip om dingen los te laten is er geen uitweg voor je. Als gevoel, waarneming, wil en bewustzijn lijden veroorzaken, raak je er altijd in verstrikt. Waarom is er dit lijden? Als je het niet onderzoekt, zal je het niet weten. Als er geluk ontstaat, raak je eenvoudigweg verstrikt in het geluk en geniet je ervan. Je vraagt jezelf niet af, ‘Waar komt dit geluk vandaan?’

Verander dus je begrip. Je kunt overal oefenen, want het bewustzijn is overal bij je. Als je tijdens het zitten goede gedachten denkt, kun je je daarvan bewust zijn; als je slechte gedachten denkt, kun je je daarvan ook bewust zijn. Deze dingen zijn bij je. Als je liggend goede of slechte gedachten denkt, kun je ze ook kennen, want de plaats om te oefenen is in het bewustzijn. Sommige mensen denken dat je elke dag naar het klooster moet gaan. Dat is niet nodig, kijk gewoon naar je eigen bewustzijn. Als je weet waar de beoefening is, ben je bevrijd.

De leer van de Boeddha vertelt ons dat we op onszelf moeten letten, en niet achter grillen en bijgeloof aan moeten rennen. Daarom zei hij9,

Sīlena sugatiṃ yanti                 Morele rechtschapenheid leidt tot welzijn

Sīlena bhogasampadā               Morele rechtschapenheid leidt tot rijkdom

Sīlena nibbutiṃ yanti                Morele rechtschapenheid leidt tot nibbāna

Tasmā sīlaṃ visodhaye             Handhaaf daarom uw voorschriften zuiver

Sīla verwijst naar onze handelingen. Goede handelingen brengen goede resultaten, slechte handelingen brengen slechte resultaten. Verwacht niet dat de goden dingen voor je doen, of de engelen en beschermgoden om je te beschermen, of de gunstige dagen om je te helpen. Deze dingen zijn niet waar, geloof er niet in. Als je erin gelooft, zal je lijden. Je zult altijd wachten op de juiste dag, de juiste maand, het juiste jaar, de engelen en beschermgoden … zo zal je lijden. Kijk naar je eigen daden en spraak, naar je eigen karma. Als je goed doet, erf je goedheid, als je slecht doet, erf je slechtheid.

Als je begrijpt dat goed en slecht, juist en fout in jezelf zitten, dan hoef je die dingen niet ergens anders te zoeken. Zoek die dingen gewoon waar ze ontstaan. Als je hier iets verliest, moet je het hier zoeken. Zelfs als je het eerst niet vindt, blijf zoeken waar je het hebt laten vallen. Maar meestal verliezen we het hier en gaan dan daar zoeken. Wanneer zal je het ooit vinden? Goede en slechte daden zitten in je. Op een dag zal je het zien, blijf daar kijken.

Alle wezens doen het volgens hun karma. Wat is karma? Mensen zijn te goedgelovig. Als je slechte daden verricht, zeggen ze dat Yama, de koning van de onderwereld, het allemaal zal opschrijven in een boek. Als je daarheen gaat, haalt hij zijn rekeningen tevoorschijn en kijkt je op … Jullie zijn allemaal bang voor de Yama in het hiernamaals, maar jullie kennen de Yama niet in jullie eigen bewustzijn. Als je slechte daden verricht, zelfs als je wegsluipt en het zelf doet, zal deze Yama het allemaal opschrijven. Onder jullie mensen die hier zitten, zijn er waarschijnlijk velen die in het geheim slechte dingen hebben gedaan, zonder het aan iemand anders te laten zien. Maar jullie zien het, nietwaar? Deze Yama ziet het allemaal. Kun je het zelf zien? Denken jullie allemaal even na … Yama heeft het allemaal opgeschreven, nietwaar? Je kunt er niet aan ontsnappen. Of je het nu alleen doet of in een groep, in een veld of waar dan ook …

Is er iemand hier die ooit iets gestolen heeft? Er zijn waarschijnlijk een paar van ons die ex-dieven zijn. Zelfs als je niet andermans spullen steelt, kun je nog steeds je eigen spullen stelen. Ik heb zelf die neiging, daarom denk ik dat sommigen van jullie misschien hetzelfde zijn. Misschien heb je in het verleden stiekem slechte dingen gedaan, zonder het aan iemand anders te vertellen. Maar zelfs als je het niemand anders vertelt, moet je het weten. Dit is de Yama die over je waakt en alles opschrijft. Waar je ook gaat, hij schrijft het allemaal op in zijn boekhouding. We kennen onze eigen intentie. Als je slechte daden verricht, is er slechtheid, als je goede daden verricht, is er goedheid. Je kunt je nergens verstoppen. Zelfs als anderen je niet zien, moet je jezelf zien. Zelfs als je in een diep gat gaat, zul je jezelf daar vinden. Je kunt geen slechte daden verrichten en ermee wegkomen. Op dezelfde manier, waarom zou je je eigen zuiverheid niet zien? Je ziet het allemaal – het vredige, het onrustige, de bevrijding of de gebondenheid – we zien het allemaal voor onszelf.

In deze boeddhistische religie moet je je bewust zijn van al je handelingen. Wij handelen niet zoals de brahmanen, die je huis binnengaan en zeggen: “Moge je gezond en sterk zijn, moge je lang leven.” Zo praat de Boeddha niet. Hoe kan de ziekte verdwijnen door alleen maar te praten? De Boeddha’s manier om de zieken te behandelen was te zeggen, “Wat gebeurde er voordat je ziek was? Wat leidde tot je ziekte?” Dan vertel je hem hoe het kwam. “Oh, zo is het toch? Neem dit medicijn en probeer het uit.” Als het niet het juiste medicijn is, probeert hij een ander. Als het goed is voor de ziekte, dan is dat het juiste. Deze manier is wetenschappelijk verantwoord. Wat de brahmanen betreft, die binden gewoon een touwtje om je pols en zeggen: “Oké, wees gezond, wees sterk, als ik hier wegga sta je op en eet je een stevige maaltijd en word je gezond.” Hoeveel je ze ook betaalt, je ziekte zal niet verdwijnen, want hun manier heeft geen wetenschappelijke basis. Maar dit is wat mensen graag geloven.

De Boeddha wilde niet dat we te veel waarde hechten aan deze dingen, hij wilde dat we oefenen met verstand. Het boeddhisme bestaat nu al duizenden jaren, en de meeste mensen zijn blijven oefenen zoals hun leraren hen geleerd hebben, ongeacht of het goed of fout is. Dat is dom. Ze volgen gewoon het voorbeeld van hun voorouders.

De Boeddha moedigde dit soort dingen niet aan. Hij wilde dat we dingen met verstand deden. Bijvoorbeeld, op een keer toen hij de monniken onderwees, vroeg hij eerwaarde Sāriputta: “Sāriputta, geloof je deze leer?” Eerwaarde Sāriputta antwoordde: “Ik geloof het nog niet.” De Boeddha prees zijn antwoord: “Heel goed, Sāriputta. Een wijs mens gelooft niet te gemakkelijk. Hij onderzoekt de dingen, hun oorzaken en omstandigheden, en ziet hun ware aard voordat hij gelooft of niet gelooft.”

Maar de meeste leraren zouden tegenwoordig zeggen, “Wat? Geloof je me niet? Ga weg!” De meeste mensen zijn bang voor hun leraren. Wat hun leraren ook doen, ze volgen hen blindelings. De Boeddha leerde om zich aan de waarheid te houden. Luister naar de leer en denk er dan intelligent over na, onderzoek het. Het is hetzelfde met mijn Dhamma-lezingen – ga en overweeg het. Is wat ik zeg juist? Kijk er echt naar, kijk in jezelf.

Er wordt gezegd dat je je bewustzijn moet bewaken. Wie zijn bewustzijn bewaakt, zal zichzelf bevrijden van de ketenen van Māra. Het is juist dit bewustzijn dat zich aan dingen vastgrijpt, dingen weet, dingen ziet, geluk en lijden ervaart … juist dit bewustzijn. Wanneer we de waarheid van vaststellingen en condities volledig kennen, zullen we het lijden op natuurlijke wijze afwerpen.

Alle dingen zijn zoals ze zijn. Ze veroorzaken op zichzelf geen lijden, net als een doorn, een echt scherpe doorn. Doet die je lijden? Nee, het is gewoon een doorn, niemand heeft er last van. Maar als je erop gaat staan, zal je lijden. Waarom is er dat lijden? Omdat je op de doorn bent gaan staan. De doorn bemoeit zich met zijn eigen zaken, hij doet niemand kwaad. Alleen als je op de doorn stapt, zal je eronder lijden. Het komt door onszelf dat er pijn is. Vorm, gevoel, waarneming, wil, bewustzijn … alle dingen in deze wereld zijn er gewoon zoals ze zijn. Wij zijn het die met ze vechten. En als we ze slaan, slaan ze ons terug. Als ze alleen gelaten worden, vallen ze niemand lastig, alleen de opschepperige dronkaard geeft ze problemen. Alle omstandigheden gaan volgens hun aard. Daarom zei de Boeddha: Tesaṃ vūpasamo sukho: als we de condities bedwingen, vaststellingen en condities zien zoals ze werkelijk zijn, als noch ‘ik’ noch ‘mijn’, ‘wij’ noch ‘zij’, als we zien dat deze overtuigingen eenvoudigweg sakkāyadiṭṭhi zijn, worden de condities bevrijd van het zelfbedrog.

Als je denkt ‘ik ben goed’, ‘ik ben slecht’, ‘ik ben geweldig’, ‘ik ben de beste’, dan denk je verkeerd. Als je al deze gedachten ziet als louter vaststellingen en condities, dan kun je, wanneer anderen zeggen ‘goed’ of ‘slecht’, het bij hen laten. Zolang je het nog ziet als ‘ik’ en ‘jij’ is het alsof je drie wespennesten hebt – zodra je iets zegt komen de wespen tevoorschijn om je te steken. De drie wespennesten zijn sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, en sīlabbataparāmāsa.10

Zodra je kijkt naar de ware aard van vaststellingen en condities, kan trots niet de overhand krijgen. De vaders van andere mensen zijn net als onze vader, hun moeders zijn net als de onze, hun kinderen zijn net als de onze. We zien het geluk en het lijden van andere wezens als net als het onze.

Als we zo de toekomstige Boeddha onder ogen zien, is het niet zo moeilijk. Iedereen zit in hetzelfde schuitje. Dan zal de wereld zo glad zijn als een trommelvel. Als je wilt wachten om Phra Sri Ariya Metteyya, de toekomstige Boeddha, te ontmoeten, oefen dan gewoon niet … je zult er waarschijnlijk lang genoeg zijn om hem te zien. Maar hij is niet gek dat hij zulke mensen als discipelen neemt! De meeste mensen twijfelen gewoon. Als je niet langer twijfelt aan het zelf, dan maakt het niet uit wat mensen over je zeggen, je bent niet bezorgd, omdat je bewustzijn heeft losgelaten, het is in vrede. De condities worden ingetogen. Grijpen naar de vormen van beoefening … die leraar is slecht, die plaats is niet goed, dit is goed, dat is fout … Nee. Er is geen van deze dingen. Al dit soort gedachten worden allemaal gladgestreken. Je staat oog in oog met de toekomstige Boeddha. Degenen die alleen hun handen omhoog houden en bidden zullen er nooit komen.

Dus hier is de praktijk. Als ik nog meer zou praten, zou het gewoon meer van hetzelfde zijn. Nog een gesprek zou hetzelfde zijn als dit. Ik heb je zover gebracht, denk er nu over na. Ik heb je naar het pad gebracht, wie er ook gaat, het is er voor jou. Wie niet gaat, kan blijven. De Boeddha ziet je alleen tot het begin van het pad. Akkhātaro Tathāgatā – de Tathāgata wijst alleen de weg. Voor mijn beoefening onderwees hij alleen dit. De rest was aan mij. Nu ik je onderwijs, kan ik je slechts dit vertellen. Ik kan je alleen naar het begin van het pad brengen, wie terug wil kan teruggaan, wie verder wil reizen kan verder reizen. Het is nu aan jou.

Voetnoten

  1. Uposatha– (of observatie-) dagen zijn de dagen waarop praktiserende boeddhisten gewoonlijk naar het klooster gaan om te mediteren, te luisteren naar een Dhamma-toespraak en de acht uposatha-voorschriften in acht te nemen – om zich te onthouden van doden, stelen, alle seksuele activiteiten, liegen, het innemen van bedwelmende middelen, het eten van voedsel na de middag, het genieten van amusement en het kleden, en het zitten of slapen op luxe stoelen of bedden. ↩︎
  2. Kusala: heilzame of vaardige handelingen of mentale toestanden. ↩︎
  3. Pariyatti: de leer zoals neergelegd in de geschriften, of zoals in enigerlei vorm van de ene persoon op de andere is overgeleverd; het ‘theoretische’ aspect van het boeddhisme. Pariyatti wordt vaak genoemd in verband met twee andere aspecten van het boeddhisme – paṭipatti, de beoefening, en paṭivedha, de realisatie. Dus: studie – beoefening – realisatie. ↩︎
  4. Sammutisacca, een moeilijk te vertalen term. Het verwijst naar de dualistische, of nominale werkelijkheid, de werkelijkheid van namen, bepalingen of conventies. Bijvoorbeeld, een kopje is niet intrinsiek een kopje, het is alleen zo bepaald. ↩︎
  5. “Beëindiging is waar geluk”, of “het tot rust komen van condities is waar geluk.” ↩︎
  6. De vijf khandha’s. ↩︎
  7. De boeddhistische Pali-canon. ↩︎
  8. De derde van de ‘Drie Manden’, de Tipiṭaka, zijnde het gedeelte over de hogere filosofie van het boeddhisme. ↩︎
  9. Een Pali-zin die aan het einde van de traditionele overdracht van de leefregels wordt uitgesproken. ↩︎
  10. De opvatting van een zelf, twijfel en gehechtheid aan riten en rituelen. ↩︎

Bovenstaande tekst is door de redactie van buddho.org naar het Nederlands vertaald. De Engelse versie, Toward the Unconditioned, staat op ajahnchah.org.


Wil je beginnen met mediteren of ben je op zoek naar meer verdieping?
Wij bieden persoonlijke begeleiding, volledig op donatie basis.

Gratis Meditatiecursus

Over Ajahn Chah

De Eerwaarde Ajahn Chah Subhaddo (17 juni 1918 – 16 januari 1992), was een invloedrijke meditatieleraar binnen het boeddhisme en de oprichter van twee grote kloosters in de Thaise bostraditie.

Hij werd gerespecteerd en was geliefd in zijn eigen land als een man met grote wijsheid, en was instrumenteel in het vestigen van het Theravāda-boeddhisme in het Westen. Beginnend in 1979 met het oprichten van Cittaviveka (beter bekent als Chithurst Buddhist Monastery) in Groot Brittannië, heeft de Thaise bostraditie van Ajahn Chah zich door heel Europa, de VS en het Britse Gemeengoed verspreid.

De ‘Dhamma-talks’ van Ajahn Chah zijn opgenomen en vertaald in verschillende talen. Hij stond bekend om zijn simpele en heldere presentatie van de Dhamma, die zowel de lokale dorpelingen als de hoogste sociale klasse in Bangkok inspireerde. 

Hij stond ook bekend als de meester met de meeste westerse monnik-discipelen, waarvoor hij een apart klooster (Wat Pah Nanachat) opende vlakbij zijn eigen klooster Wat Nong Pah Pong. Meer dan een miljoen mensen, waaronder de Thaise Koninklijke familie, kwamen op de begrafenis van Ajahn Chah in 1992. Hij heeft een erfenis aan ‘Dhamma-talks’, leerlingen en kloosters nagelaten.

Je moet zelf de inspanning leveren, de Boeddhas wijzen slechts de weg

Boeddha, Dhp 276