Guy E. Dubois

De Khandha’s: De Vijf Processen Waaruit Wij Zijn Samengesteld

De Khandha’s: De Vijf Processen Waaruit Wij Zijn Samengesteld

Khandha betekent letterlijk: hoop, stapel. Een synoniem voor het begrip khandha in de Dhamma-context is: pañcupādānakkhandhā pañca + upādāna + khandha: pañca = vijf; upādāna = hechting; khandha = hoop, stapel.

Meestal wordt dit begrip (naar mijn mening onzorgvuldig) vertaald als ‘de vijf aggregaten van toe-eigening’. Een betere vertaling zou zijn: ‘de vijf componenten of processen waaruit ieder mens samengesteld is’.

Het zijn de – op elk moment veranderende – vijf ‘hopen’ of ‘stapels’ verschijnselen (de flow van processen) die samen uitmaken wie of wat we zijn en wat we ervaren. Deze vijf componenten omvatten één materieel proces (rūpa) en vier mentale processen (nāma), namelijk: perceptie (saññā); gevoelens (vedanā); de reactie(s) hierop (saṅkhāra’s) en bewustzijn (viññāṇa).

In het kort:

  • rūpa khandha: de materiële vorm, het lichaam. (En bij uitbreiding het gehele fysische, materiële aspect van de werkelijkheid).
  • saññā khandha: perceptie of voorstelling. Ook geheugen, vermits percepties en voorstellingsvermogen afhankelijk zijn van vroegere ervaringen.
  • vedanā khandha: gevoelens op, gewaarwordingen in en door het lichaam heen. Gevoelens ontstaan door het contact van (minstens één van) de zes zintuiglijke organen met een extern object. Deze gewaarwordingen zijn aangenaam, respectievelijk onaangenaam of neutraal.
  • saṅkhāra khandha: de reacties op deze gewaarwordingen. Dit zijn de gewoontepatronen; de conditioneringen; de mentale formaties. Datgene ‘wat ons bezielt’. Het zijn de bewuste of onbewuste reacties die ons (mentaal en nadien verbaal en lichamelijk) gedrag bepalen. Ieder lijden dat ontstaat heeft een reactie als oorzaak. Als alle reacties ophouden te bestaan, is er geen lijden meer. (Dvayatanupassana Sutta, Sutta Nipata, 3.12). Dit is een erg belangrijke vaststelling: het wil zeggen dat dukkha slechts kan beëindigd worden door géén reactie te geven op onze gewaarwordingen, i.c. door deze uiterst alert te observeren én gelijkmoedig te aanvaarden. In de keten van afhankelijk ontstaan (paticca samuppada) ligt het zwaartepunt bijgevolg op de zevende keten (vedana).
  • viññāṇa khandha: het bewustzijn van; het beseffen van alle verschijnselen die zich zintuiglijk en emotioneel aan ons voordoen.

Elk van deze vijf khandha’s is vergankelijk (anicca), onbevredigend (dukkha) en leeg, niet-substantieel (anattā).

Hierbovenop komt dat niet énkel de khandha’s onderhevig zijn aan de drie karakteristieken (tilakkhaṇa), maar dat ook de oorzaken (hetu’s) en voorwaarden (paccaya’s) waaruit deze khandha’s voortkomen aan tilakkhaṇa onderhevig zijn. Alles waar we ons aan hechten (upādāna) – alles wat zich in de wereld of in het bewustzijn manifesteert – behoort tot één van deze vijf khandha’s.

Uit het bovenstaande blijkt dat het ‘ik’ een aberrante begoocheling is. Een illusie  (maya). Het bezit géén énkele vaste kern. Géén énkele constante. Géén ziel. Dit ‘ik’ bestaat slechts uit een reeks vergankelijke, onbevredigende, zelfloze processen.

De beoefenaar die dit inzicht verwerft betreedt de stroom. Transformeert van een ‘wereldling’ (puthujjana) tot een ‘edel persoon’ (ariya-puggala).

De Boeddha in de Anattalakkhana Sutta, Samyutta Nikaya 22.59:

“Een goed onderwezen edele discipel, die dit alles met juist inzicht beschouwt: baalt van fysieke vorm; baalt van gevoelens; baalt van percepties; baalt van saṅkhāra’s; baalt van bewustzijn. Doordat hij ervan baalt, wordt hij passieloos. Doordat hij passieloos is, wordt [zijn geest] bevrijd. Doordat zijn geest bevrijd is, is er de kennis dat zijn geest bevrijd is.

Hij beseft:

Geboorte is ten einde, het spirituele leven is geleefd, wat gedaan moest worden is gedaan, er is geen verdere toestand van bestaan.”

Deze laatste zin is de standaardomschrijving die in de sutta’s gebruikt wordt om aan te geven dat het arahantschap bereikt werd.


Wil je beginnen met mediteren of ben je op zoek naar meer verdieping?
Wij bieden persoonlijke begeleiding, volledig op donatie basis.

Gratis Meditatie Cursus

Over Guy E. Dubois

Guy E. Dubois (1947) heeft verschillende delen van de vroeg-Boeddhistische teksten in het Nederlands vertaald, van kommentaar voorzien en stelt deze gratis ter beschikking op de site van SuttaCentral. Hij is verder auteur van verschillende werken over de leer van de Boeddha. Deze zijn online te lezen, voor wie liever een echt boek in handen houdt, te bestellen op bol.com.

De auteur wil zelf zijn initiële doelstelling trouw blijven: hij wenst niets te verdienen aan Dhamma. Guy: “Wanneer er ook maar iets aan ‘winst’ gegenereerd wordt zal het onverbiddelijk naar dana gaan.” Als yogi is hij volledig ongebonden t.o.v. elke boeddhistische stroming. Zo interpreteert hij de Dhamma op een vrijgevochten manier. Als dusdanig is hij — in de letterlijke betekenis van het woord — een ‘thuisloze’, een bhikkhu, een bedelmonnik, die zijn dhutanga (praktijk) op een heel persoonlijke wijze invulling geeft. In zijn boeken combineert hij een virulente vrijzinnige levenshouding met een grote genegenheid voor de diepe inzichten van de Boeddha.

Je moet zelf de inspanning leveren, de Boeddhas wijzen slechts de weg

Boeddha, Dhp 276