Piyatissa Thera

De Eliminatie van Woede

De Eliminatie van Woede

Het uiteindelijke doel van het boeddhisme is de doodloze toestand van Nibbāna, de enige werkelijkheid. Daarom moet iemand die die toestand nastreeft afstand doen van wereldse bezigheden en gehechtheden, die vergankelijk zijn, ter wille van die werkelijkheid. Maar er zijn maar weinigen die voldoende rijp zijn om zichzelf te ontwikkelen om die staat in dit leven te bereiken. Daarom dwingt de Boeddha het leven van verzaking niet op aan hen die het spirituele vermogen missen om aan het hogere leven te beginnen.

Daarom moet men het pad van het wereldse voordeel volgen, dat tweeledig is, namelijk het voordeel dat hier in dit leven kan worden verkregen en het voordeel dat in toekomstige levens kan worden verkregen, als stappen op het pad naar het spirituele leven. Hoewel men mag genieten van de geneugten van het leven, moet men zijn lichaam beschouwen als een instrument waarmee men de deugd kan beoefenen voor zichzelf en anderen; kortom, men moet een nuttig leven leiden van morele integriteit, een leven van eenvoud en beperkte behoeften.

Over het verwerven van rijkdom zei de Boeddha: “Men moet ijverig en energiek zijn,” en wat betreft het veiligstellen van zijn rijkdom, “men moet bedachtzaam en zuinig zijn.”

Het is niet onmogelijk dat zelfs het leven van zo’n man op de een of andere manier verstoord en gekweld wordt als gevolg van de daden van “niet-vaardige” mensen. Hoewel dit hem ertoe zou kunnen brengen zijn gekozen pad te verlaten, is het op zulke momenten dat men niet mag vergeten welke stappen men moet ondernemen om vrede tot stand te brengen. Volgens de leer van de Boeddha omvat dit de overdenking: “Anderen mogen schadelijk zijn, maar ik zal onschadelijk zijn, zo moet ik mijzelf trainen.” We moeten niet vergeten dat de hele geest van het boeddhisme er een is van pacificatie. In de kalme en vreedzame sfeer van de leer van de Boeddha is er alle kans, alle mogelijkheid, om haat, jaloezie en geweld uit ons bewustzijn te verwijderen.

Het is geen wonder dat we in ons dagelijks leven soms boos zijn op iemand over iets. Maar we moeten niet toestaan dat dit gevoel in ons bewustzijn blijft hangen. We moeten proberen het te beteugelen op het moment dat het ontstaat. In het algemeen zijn er acht manieren om onze woede te beteugelen of te beheersen.

De eerste methode is de leer van de Boeddha in herinnering te brengen. Bij zeer veel gelegenheden heeft de Boeddha de nadelen van een boze bui uitgelegd. Hier is een van zijn vermaningen:

“Stel dat sommige bandieten een van jullie vangen en de ledematen van zijn lichaam afhakken met een handzaag, en als hij daardoor zelfs op dat moment kwaad wordt, is hij geen volgeling van mijn leer.”
Kakacupama Sutta, Majjhima Nikaya 21

Nogmaals:

“Zoals een houtblok van een brandstapel, verbrand aan beide uiteinden en vervuild in het midden, niet dient voor brandhout in het dorp noch voor hout in het bos, geldt dat ook voor zo’n wraakzuchtige man.”
– Anguttara Nikaya II, 95

Verder kunnen we het advies van de Boeddha vinden in de Dhammapada:

“Hij mishandelde me, hij sloeg me, hij versloeg me, hij beroofde me van mijn eigendom. Wie zulke gedachten koestert, zal nooit in staat zijn zijn vijandschap te stillen.
Haat wordt inderdaad nooit gestild door haat; het wordt alleen gestild door niet-haat – dit is een eeuwige wet.”
– Dhp., vers 4-5

“Spreek tegen niemand hardvochtig. Wie hard wordt toegesproken zou zich op u kunnen wreken. Boze woorden kwetsen andermans gevoelens, en in ruil daarvoor kunnen zelfs klappen jou ten deel vallen.”
– Dhp., vers 133

“Verdraagzaamheid is de hoogste inachtneming. Geduld is de hoogste deugd. Zo zeggen de Boeddha’s.”
– Dhp., v. 184

“Laat een man zijn woede verwijderen. Laat hem zijn trots uitroeien. Laat hem alle ketenen van hartstochten overwinnen. Geen leed treft hem die zich niet vastklampt aan bewustzijn en lichaam, noch iets van de wereld opeist.”
– Dhp., v. 221

“Overwin woede door geen-woede. Overwin het kwade door het goede. Overwin gierigheid door vrijgevigheid. Overwin een leugenaar door waarachtigheid.”
– Dhp., v. 223

“Behoed je bewustzijn voor een uitbarsting van verkeerde gevoelens. Houd je bewustzijn onder controle. Doe afstand van kwade gedachten, ontwikkel zuiverheid van bewustzijn.”
– Dhp., vers 233

Als men door de raad van de Boeddha op deze manier te overdenken zijn woede niet kan bedwingen, laat hem dan de tweede methode proberen.

Natuurlijk kan ieder slecht mens enige goede kwaliteit bezitten. Sommige mensen zijn slecht van geest, maar spreken in bedrieglijke taal of verrichten hun daden op slinkse wijze. Sommige mensen zijn alleen grof in hun taal, maar niet in hun bewustzijn of daden. Sommige mensen zijn grof en wreed in hun daden, maar noch in hun spraak, noch in hun bewustzijn. Sommigen zijn zacht en vriendelijk in bewustzijn, spraak en daad.

Als we boos zijn op iemand, moeten we proberen iets goeds in hem te ontdekken, hetzij in zijn manier van denken, hetzij in zijn manier van spreken, hetzij in zijn manier van handelen. Als we een verlossende eigenschap in hen vinden, moeten we de waarde daarvan overwegen en de slechte eigenschappen negeren als natuurlijke zwakheden die in iedereen te vinden zijn. Als we zo denken, zal ons bewustzijn verzachten en kunnen we zelfs vriendelijk zijn voor die persoon. Als we deze manier van denken ontwikkelen, zullen we onze woede jegens hem kunnen beteugelen of elimineren.

Soms heeft deze methode geen succes en dan moeten we de derde methode proberen. Deze houdt in essentie in dat we aldus nadenken:

“Hij heeft mij onrecht aangedaan en daardoor zijn bewustzijn bedorven. Waarom zou ik dan mijn eigen bewustzijn bederven of aantasten vanwege zijn dwaasheid? Soms negeer ik steun of hulp van mijn verwanten; soms laten ze zelfs tranen vanwege mijn activiteiten. Omdat ik zelf zo iemand ben, waarom zou ik dan de daad van die dwaze man niet negeren?”

“Hij heeft dat verkeerd gedaan, omdat hij aan woede onderworpen is, moet ik hem dan ook volgen en mijn bewustzijn aan woede onderwerpen? Is het niet dwaas om hem na te volgen? Hij die zijn haat koestert, vernietigt zichzelf innerlijk. Waarom zou ik in zijn plaats mijn reputatie vernietigen?”

“Alles is tijdelijk. Ook zijn bewustzijn en lichaam zijn tijdelijk. De gedachten en het lichaam waarmee mij onrecht werd aangedaan, bestaan nu niet. Wat ik nu dezelfde man noem zijn de gedachten en fysieke delen die anders zijn dan de eerdere die mij kwaad deden, hoewel ze tot hetzelfde psycho-fysieke proces behoren. Dus één gedachte samen met een massa fysieke delen heeft mij kwaad gedaan, en is daar en toen verdwenen, waarbij plaats is gemaakt voor volgende gedachten en materiële delen om te verschijnen. Dus waarop ben ik boos? Op de opgeloste en verdwenen gedachten en materiële delen of op de gedachten en materiële delen die nu geen kwaad doen? Moet ik kwaad worden op een ding dat onschuldig is, terwijl een ander ding mij kwaad heeft gedaan en verdwenen is?”

“Het zogenaamde ‘ik’ is niet hetzelfde voor twee opeenvolgende momenten. Op het moment dat het onrecht werd gedaan was er een andere gedachte en een andere massa moleculen die als ‘ik’ werden beschouwd, terwijl wat nu als ‘ik’ word beschouwd een andere gedachte en verzameling moleculen zijn, hoewel behorend tot hetzelfde proces. Zo deed een ander wezen iemand anders onrecht aan en een ander wordt boos op een ander. Is dit geen belachelijke situatie?”

Als we de precieze aard van ons leven en zijn gebeurtenissen op deze manier onder de loep nemen, zou onze woede ter plekke kunnen afnemen of verdwijnen.

Er is ook een andere manier om opkomende woede te elimineren. Stel dat we denken aan iemand die ons onrecht heeft aangedaan. Bij zulke gelegenheden moeten we bedenken dat we schade of verlies lijden als gevolg van ons vroegere karma. Zelfs als anderen boos op ons zouden zijn, zouden ze ons geen kwaad kunnen doen als er geen latente kracht van door ons gepleegd ongezond karma uit het verleden was die van deze gelegenheid gebruik maakte om onze tegenstander op te wekken. Ik ben dus verantwoordelijk voor deze schade of dit verlies en niet iemand anders. En terzelfder tijd, nu ik lijd onder het resultaat van karma uit het verleden, als ik op grond hiervan kwaad zou worden en hem kwaad zou doen, accumuleer ik daardoor nog veel meer ongezond karma dat mij navenant ongezonde resultaten zou brengen.

Als we deze wet van karma in gedachten houden, kan onze woede onmiddellijk afnemen. We kunnen een dergelijke situatie ook op een andere manier bekijken. Wij, de volgelingen van Boeddha, geloven dat onze Bodhisatta een onberekenbaar aantal levens doormaakte waarin hij deugden beoefende voordat hij het boeddhaschap bereikte. De Boeddha vertelde de geschiedenis van enkele van zijn vorige levens als illustraties om ons te leren hoe hij deze deugden beoefende. De levens van de prins Dhammapala en de asceet Khantivadi zijn het meest illustratief en trekken onze aandacht.

Ooit was de Bodhisatta geboren als zoon van een zekere koning genaamd Mahapatapa. Het kind kreeg de naam Culla Dhammapala. Op een dag zat de koningin op een stoel haar kind te strelen en merkte niet dat de koning voorbijkwam. De koning vond dat de koningin zo trots was op haar kind dat ze niet opstond van haar stoel, zelfs niet toen ze zag dat haar heer de koning voorbijkwam. Dus werd hij boos en liet onmiddellijk de beul komen. Toen deze kwam beval de koning hem het kind uit de armen van de koningin te rukken en zijn handen, voeten en hoofd af te hakken, wat hij onmiddellijk deed. Het kind, onze Bodhisatta, onderging dit alles met extreem geduld en werd niet slecht gehumeurd en gaf zijn onpartijdige liefde voor zijn wrede vader, zijn treurende moeder en de beul niet op. Zo ver was hij toen gerijpt in de praktijk van verdraagzaamheid en liefdevolle vriendelijkheid.

In een andere tijd was onze Bodhisatta een asceet die bekend stond om zijn ontwikkelde deugd van verdraagzaamheid en daarom noemde men hem Khantivadi, de prediker van verdraagzaamheid. Op een dag bezocht hij Benares en nam zijn intrek in de koninklijke lusthof. Ondertussen kwam de koning met zijn harem langs en toen hij de asceet onder een boom zag zitten, vroeg hij welke deugd hij beoefende, waarop de asceet antwoordde dat hij verdraagzaam was. De koning was een materialist die de beoefening van de deugd als onzin beschouwde. Toen hij de woorden van de asceet hoorde, liet hij de beul komen en beval hem zijn handen en voeten af te hakken. De asceet voelde zich niet slecht gehumeurd, maar ging zelfs op dat moment liggen om zijn liefdevolle vriendelijkheid uit te breiden en zijn verdraagzaamheid onverminderd vast te houden. Hij antwoordde de koning dat zijn verdraagzaamheid en andere deugden niet in zijn ledematen maar in zijn bewustzijn zaten. De koning, die er niet in slaagde de gevoelens van de asceet te verstoren, werd bozer en schopte met zijn hiel tegen de maag van de asceet en ging weg. Ondertussen kwam de minister van de koning langs en toen hij zag wat er was gebeurd, boog hij zich voor de stervende asceet en smeekte hem zeggende: “Eerwaarde, niemand van ons heeft ingestemd met deze wrede daad van de koning en we zijn allemaal bedroefd over wat u is aangedaan door die duivelse man. Wij vragen u de koning te vervloeken maar ons niet.” Hierop zei de asceet: “Moge die koning die mijn handen en voeten heeft laten afhakken, evenals u, lang in geluk leven. Mensen die deugden beoefenen zoals ik worden nooit boos.” Terwijl hij dit zei, blies hij zijn laatste adem uit.

Aangezien de Boeddha in zijn vorige levens, toen hij nog onvolmaakt was zoals wij, zoveel verdraagzaamheid en liefdevolle vriendelijkheid beoefende, waarom kunnen wij zijn voorbeeld dan niet volgen?

Als we ons soortgelijke edele karakters van grote zielen herinneren en eraan denken, zouden we in staat moeten zijn om elk kwaad te verdragen, onbewogen door woede. Of als we nadenken over de aard van de ronde van wedergeboorten in dit beginloze en oneindige universum, zullen we in staat zijn onze opkomende woede te beteugelen. Want, zo zegt de Boeddha: “Het is niet gemakkelijk een wezen te vinden dat niet je moeder, je vader, je broer, zus, zoon of dochter is geweest.” Daarom moeten we met betrekking tot de persoon die we nu voor onze vijand hebben aangezien, denken: “Deze persoon nu, is in het verleden mijn moeder geweest, die me negen maanden lang in haar schoot droeg, me baarde, me onvermoeibaar reinigde van onzuiverheden, me verborg in haar boezem, me op haar heup droeg en me voedde. Deze persoon was mijn vader in een ander leven en besteedde tijd en energie, hield zich bezig met moeizame zaken, om mij te onderhouden, offerde zelfs zijn leven op voor mij,” enzovoort. Wanneer wij over deze feiten nadenken, mogen wij verwachten dat onze ontstane woede tegen onze vijand zal afnemen.

En verder moeten we nadenken over de voordelen van de ontwikkeling van het bewustzijn door de beoefening van het uitbreiden van liefdevolle vriendelijkheid. Want de Boeddha heeft ons elf voordelen uiteengezet die we moeten zoeken in de ontwikkeling ervan. Wat zijn die elf? De persoon die liefdevolle vriendelijkheid volledig ontwikkelt, slaapt gelukkig. Hij wordt gelukkig wakker. Hij ervaart geen kwade dromen. Hij is geliefd bij de mensen. Hij is zelfs geliefd bij niet-menselijke wezens. Hij wordt beschermd door de goden. Hij kan niet worden geschaad door vuur, gif of een wapen. Zijn bewustzijn is snel bedaard. Zijn gelaatskleur is sereen. Op het moment van zijn dood gaat hij onbewogen heen. Als hij niet verder kan gaan op het pad van realisatie, zal hij tenminste herboren worden in de hemelse verblijfplaats van de Brahma deva’s.

Dus, op elke gelijkaardige en mogelijke manier moeten we trachten onze woede te bedwingen en uiteindelijk in staat zijn onze liefdevolle vriendelijkheid uit te breiden naar elk wezen in de wereld.

Wanneer we in staat zijn onze woede te beteugelen en ons bewustzijn te beheersen, zouden we vanuit onszelf grenzeloze liefde moeten uitbreiden, zo ver als we ons kunnen voorstellen in elke richting en alle levende wezens doordringen en aanraken met liefdevolle vriendelijkheid. We moeten deze meditatie elke dag op gezette tijden beoefenen zonder enige onderbreking. Als resultaat van deze beoefening zullen we op een dag in staat zijn de jhāna’s of meditatieve absorpties te bereiken, die vier graden omvatten die de beheersing van zinnelijkheid, kwade wil en vele andere passies met zich meebrengen en tegelijkertijd zuiverheid, sereniteit en gemoedsrust brengen.

Twee Verhalen uit de Boeddhistische Teksten

De Opruier

(Verkort en vrij weergegeven uit Samyutta Nikaya, Brahmana Samyutta, No. 2. Verzen vertaald door C. A. F. Rhys Davids, in Kindred Sayings, vol. I.)

Toen de Gezegende eens in de buurt van Rajagaha verbleef in het Veluvana-klooster bij de voederplaats van de eekhoorns, woonde er in Rajagha een Brahmaan van de Bharadvaja-clan die later ‘de Opruier’ werd genoemd. Toen hij vernam dat iemand van zijn clan het huiselijke leven had verlaten en monnik was geworden onder de kluizenaar Gotama, was hij boos en ontstemd. En in die stemming ging hij naar de Gezegende toe, en daar aangekomen beschimpte en schold hij hem uit in grove en harde taal.

Aldus aangesproken, zei de Gezegende: “Hoe is het, Brahmaan: ontvang je soms bezoek van vrienden, familieleden of andere gasten?”

“Ja, meester Gotama, ik heb soms bezoek.”

“Als ze komen, bied je ze dan verschillende soorten voedsel en een plaats om te rusten aan?”

“Ja, dat doe ik soms.”

“Maar als, Brahmaan, uw bezoekers niet accepteren wat u aanbiedt, aan wie behoort het dan toe?”

“Welnu, meester Gotama, als zij het niet aanvaarden, blijven deze dingen bij ons.”

“Het is precies zo in dit geval, Brahmaan: je beschimpt ons die je niet terug beschimpen, je scheldt ons uit die niet terugschelden, je beledigt ons die je niet terug beledigen. Dus wij aanvaarden het niet van u en daarom blijft het bij u, het behoort u toe, Brahmaan….”

[De Boeddha zei tenslotte:]

“Vanwaar de toorn voor hem die zonder toorn,
De gelijkmatige toon van zijn weg aanhoudt,
Zelf getemd, sereen, door hoogste inzicht vrij?”

“Erger van de twee is hij die, als hij beschimpt is,
weer kwaad maakt. Wie niet, wanneer hij beschimpt wordt,
Opnieuw beschimpt, wint een dubbele overwinning.
Zowel van de ander als van zichzelf zoekt hij…
Het goede, want hij begrijpt de boze bui van de ander…
Begrijpt en wordt rustig en stil.
Hij die van beiden een arts is, omdat…
Hij zelf geneest en de ander ook…
De mensen beschouwen hem als een dwaas, zij kennen de Norm niet.” [1]

De Woede-etende Demon

(Naverteld uit een oud boeddhistisch verhaal, door Nyanaponika Thera, gebaseerd op Samyutta Nikaya, Sakka Samyutta, nr. 22.)

Er leefde eens een demon die een eigenaardig dieet had: hij voedde zich met de woede van anderen. En aangezien zijn voedingsbodem de mensenwereld was, was er geen gebrek aan voedsel voor hem. Hij vond het heel gemakkelijk om een familieruzie of nationale en rassenhaat uit te lokken. Zelfs een oorlog ontketenen was voor hem niet moeilijk. En wanneer hij erin slaagde een oorlog te veroorzaken, kon hij zich zonder veel moeite naar behoren voeden; want als er eenmaal een oorlog uitbreekt, vermenigvuldigt de haat zich vanzelf en treft zelfs normaal vriendelijke mensen. Zo werd de voedselvoorraad van de demon zo rijk dat hij zich soms moest inhouden om niet te veel te eten; hij stelde zich tevreden met het oppeuzelen van een klein stukje wrok dat hij in de buurt vond.

Maar zoals het vaak gebeurt met succesvolle mensen, werd hij nogal overmoedig en op een dag toen hij zich verveelde dacht hij: “Moet ik het niet eens met de goden proberen?” Bij nader inzien koos hij de Hemel van de Drieëndertig Goden, geregeerd door Sakka, de Heer der Goden. Hij wist dat slechts enkele van deze goden de boeien van kwade wil en afkeer volledig hadden opgeheven, hoewel ze ver boven kleinzielige en egoïstische ruzies stonden. Dus door magische kracht bracht hij zichzelf over naar dat hemelse rijk en had het geluk te komen op een moment dat Sakka de Goddelijke Koning afwezig was. Er was niemand in de grote gehoorzaal en zonder veel ophef nam de demon plaats op Sakka’s lege troon, rustig wachtend op dingen die zouden gebeuren, waarvan hij hoopte dat ze hem goed te eten zouden geven. Weldra kwamen enkele goden naar de zaal en eerst konden ze hun eigen goddelijke ogen nauwelijks geloven toen ze die lelijke demon op de troon zagen zitten, gehurkt en grijnzend. Bijgekomen van hun schok, begonnen ze te schreeuwen en te jammeren: “Oh jij lelijke demon, hoe durf je op de troon van onze Heer te zitten? Wat een brutaliteit! Wat een misdaad! Je zou halsoverkop in de hel en recht in een kokende ketel gegooid moeten worden! Je zou levend gevierendeeld moeten worden! Verdwijn! Ga weg!”

Maar terwijl de goden steeds bozer werden, was de demon tevreden, want van moment tot moment werd hij groter, sterker en machtiger. De woede die hij in zijn systeem opnam, begon uit zijn lichaam te sijpelen als een rokerige, roodgloeiende mist. Deze kwade aura hield de goden op een afstand en hun uitstraling werd gedimd.

Plotseling verscheen er een heldere gloed aan het andere eind van de zaal en die groeide uit tot een verblindend licht waaruit Sakka tevoorschijn kwam, de Koning der Goden. Hij die stevig in de onverstoorbare Stroom die naar Nibbāna leidt, was ongeschokt door wat hij zag. Het rookgordijn dat door de woede van de goden was opgetrokken trok weg toen hij langzaam en beleefd de overweldiger van zijn troon benaderde. “Welkom, vriend! Blijf alstublieft zitten. Ik kan een andere stoel nemen. Mag ik u de drank van de gastvrijheid aanbieden? Onze Amrita is niet slecht dit jaar. Of heb je liever een sterker brouwsel, de vedische Soma?”

Terwijl Sakka deze vriendelijke woorden sprak, kromp de demon snel tot een minuscuul formaat en verdween uiteindelijk, met achterlating van een vleug onwelriekende rook die eveneens snel oploste.

De kern van dit verhaal gaat terug tot de verhandelingen van de Boeddha. Maar zelfs nu, ruim 2500 jaar later, ziet onze wereld eruit alsof er grote horden woede-etende demonen rondspoken en goed gevoed worden door miljoenen die overal op aarde voor hen zwoegen. Vuren van haat en brede golven van geweld dreigen de mensheid te overspoelen. Ook de wortels van de samenleving worden vergiftigd door conflicten en onenigheid, die zich uiten in boze gedachten en woorden en in gewelddadige daden. Is het niet tijd om een einde te maken aan deze zelfdestructieve slavernij van de mens aan zijn impulsen van haat en agressie, die alleen de demonische krachten dienen? Ons verhaal vertelt hoe deze demonen van haat kunnen worden uitgedreven door de kracht van zachtheid en liefde. Als deze kracht van liefde kan worden getest en bewezen, aan de basis, in het wijdvertakte net van persoonlijke relaties, zal de maatschappij in het algemeen, de wereld in het algemeen, er niet onberoerd door blijven.

Voetnoten

[1] De Norm of wet (dhamma), waarnaar hier wordt verwezen, kan worden uitgedrukt in de woorden van de Dhammapada (v. 5):

“Niet door te haten stopt haten
In deze wereld van tand en klauw;
Liefde alleen bevrijdt van haat –
Dit is de eeuwige wet.”


Bovenstaande tekst is door de redactie van buddho.org naar het Nederlands vertaald. De Engelse versie, The Elimination of Anger staat op accesstoinsight.org.


Wil je beginnen met mediteren of ben je op zoek naar meer verdieping?
Wij bieden persoonlijke begeleiding, volledig op donatie basis.

Gratis Meditatiecursus

Over Piyatissa Thera

De eerwaarde Piyatissa Maha Thero (1929 - 2019) werd in 1941 gewijd en ontving zijn hogere wijding in 1950. Na het behalen van zijn Royal Pundit graad, gevolgd door een bachelor's en een master's graad, diende hij als leraar aan het Central College, Polgahawela en Ananda College, Colombo, Sri Lanka voor een aantal jaren voordat hij in 1972 naar het Verenigd Koninkrijk ging voor boeddhistisch missiewerk.

Hij kwam in 1981 naar New York en werd benoemd tot voorzitter van de American-Sri Lanka Buddhist Association, Inc. Daarnaast werd hij de oprichter en voorzitter van de New York Buddhist Council, voorzitter van de Sri Lanka Sangha Council, vicevoorzitter van de World Sangha Council of North America, lid van het uitvoerend comité van de World Conference on Religion and Peace en lid van de faculteit van de New School University in Manhattan, New York City. Hij is auteur van verschillende boeken in het Sinhala en in het Engels.

Je moet zelf de inspanning leveren, de Boeddhas wijzen slechts de weg

Boeddha, Dhp 276