{"id":1187,"date":"2019-01-30T09:53:00","date_gmt":"2019-01-30T08:53:00","guid":{"rendered":"https:\/\/new.buddho.org\/nl\/?p=1187"},"modified":"2024-08-31T09:15:04","modified_gmt":"2024-08-31T07:15:04","slug":"moraliteit-sila-en-de-vijf-leefregels-panca-sila","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/buddho.org\/nl\/moraliteit-sila-en-de-vijf-leefregels-panca-sila\/","title":{"rendered":"De 5 Leefregels: Boeddhisme & Moraliteit"},"content":{"rendered":"
<\/div>\n

In essentie draait het boeddhisme<\/a> om het bevrijden van het bewustzijn. Om dit te bewerkstelligen onderwees de Boeddha zijn weg van moraliteit (s\u012bla<\/em>), concentratie (sam\u0101dhi<\/em>) en wijsheid (pa\u00f1\u00f1\u0101<\/em>)<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Deze drie trainingen ondersteunen en versterken elkaar. Het is door middel van pa\u00f1\u00f1\u0101<\/em><\/a> dat de beoefenaar uiteindelijk uit eigen ervaring doorziet dat alles in deze wereld veranderlijk, onbevredigend en zonder een onderliggend zelf is, maar je kunt niet enkel pa\u00f1\u00f1\u0101<\/em> ontwikkelen.<\/p>\n\n\n\n

De mentale kracht en zuiverheid die nodig is voor pa\u00f1\u00f1\u0101<\/em> komt voort uit sam\u0101dhi<\/a><\/em> en s\u012bla<\/em>. Zo belangrijk zijn deze twee pilaren dat de gehele leer van de Boeddha<\/a> in de Dhammapada<\/a> (vers 183)<\/em> wordt samengevat met:<\/p>\n\n\n\n

Afzien van het kwade, het goede ontwikkelen, het bewustzijn zuiveren \u2013 dat is de leer van de Boeddha\u2019s.<\/p>\n\n\n\n

Afzien van het kwade en het ontwikkelen van het goede verwijzen naar het ontwikkelen van s\u012bla<\/em>. Het zuiveren van het bewustzijn verwijst naar de zuiverende werking van sam\u0101dhi<\/em>. Het is in een zuiver geconcentreerd bewustzijn dat wijsheid kan ontstaan<\/a>. Pa\u00f1\u00f1\u0101<\/em> begint bij het eerste inzicht in de onderlinge afhankelijkheid van deze factoren (oftewel het gehele Achtvoudige Pad<\/a>) en het besef dat het belangrijk is alle aspecten in balans met elkaar te ontwikkelen. Voor een ieder die stappen wil zetten op het pad dat de Boeddha onderrichtte<\/a> is het echt noodzakelijk om ook de training in moraliteit een nadrukkelijke plaats te geven in de eigen beoefening.<\/p>\n\n\n\n

Een leven gefundeerd in moraliteit is een leven vrij van onrust en piekeren als gevolg van wroegingen en spijt<\/a>. Voor wie vrij is van wroegingen en spijt is sam\u0101dhi<\/em> een stuk dichterbij. Als je sam\u0101dhi<\/em> hebt kan pa\u00f1\u00f1\u0101<\/em> ontstaan, en met pa\u00f1\u00f1\u0101<\/em> en sam\u0101dhi<\/em> neemt te wens om s\u012bla<\/em> te ontwikkelen verder toe. De wens, of noem het intentie, gericht op heilzaam moreel gedrag neemt toe en wint aan kracht omdat op basis van eigen ervaring duidelijk wordt dat s\u012bla<\/em> een bijdrage levert aan liefde en compassie, aan innerlijke en externe vrede. Dat laatste door het stimuleren van de extern gerichte angst voor de gevolgen van moreel wangedrag (ottappa<\/em>)<\/a> en de innerlijke schaamte ten aanzien van moreel wangedrag (hiri<\/em>)<\/a>, in het boeddhisme bekend als de \u2018beschermers van de wereld\u2019. Je moreel gedragen wordt op die manier plezierig en niet een \u2018moeten\u2019 houden aan regeltjes. Zo ontstaat een krachtige opwaartse spiraal.<\/p>\n\n\n\n

De beoefening van s\u012bla<\/em> levert op diverse manieren een heilzame bijdrage op de weg naar bevrijding. Zo staat s\u012bla<\/em> in zeer nauw verband met de beoefening van sati<\/em> (bewuste aandacht, ook wel vertaald als mindfulness<\/em>)<\/a>. Want voor hoge moraliteit is een hoge mate van aandacht nodig om het bewustzijn, spraak en handelen continue te bewaken. Sati<\/em> is die mentale waakzaamheid waarmee je te allen tijde weet waar je bewustzijn zich mee bezig houdt, van moment op moment. Je hebt hele hoge sati<\/em> nodig om je ervan te weerhouden ook maar het geringste en subtielste wangedrag te vertonen. Sati<\/em> is op zich weer een voorwaarde voor sam\u0101dhi<\/em>, waardoor het meditatieproces verder wordt ondersteund. Omgekeerd is een gebrek aan s\u012bla<\/em> een aanwijzing dat sati<\/em> nog maar zwak is en dat de concentratie niet meer dan oppervlakkig kan zijn. Wijsheid kan dan niet ontstaan.<\/p>\n\n\n\n

S\u012bla<\/em> is ook bij uitstek een middel tegen verlangen. Verlangen is, zoals we weten, de oorzaak van al het leed<\/a> in de wereld, van al onze problemen. Als je s\u012bla<\/em> een plaats geeft in je leven dan zijn er dingen die je misschien wel vanuit verlangen wil doen maar die je toch laat omdat je weet dat ze op de lange termijn enkel leed met zich mee dragen. Zo helpt s\u012bla<\/em> in je dagelijkse leven je verlangen te beteugelen. Verlangen is een hindernis voor diepe sam\u0101dhi<\/em><\/a>. Als je verlangen vermindert, zal je meditatie gemakkelijker zijn, en als je meditatie gemakkelijk gaat en sam\u0101dhi<\/em> verdiept, wordt het weer makkelijker om verder los van te komen van verlangen.<\/p>\n\n\n\n

Ahba<\/a> heeft wel eens gezegd dat als je van verlangen houdt je beter niet kunt gaan mediteren. Als je van een hoog en vrij bewustzijn houdt, dan moet je mediteren, want met meditatie maak je langzaam maar zeker een einde aan verlangen.<\/p>\n\n\n\n

Als je de voorwaarden voor verdieping in je meditatie wil cre\u00ebren, dan maakt s\u012bla<\/em> daar een wezenlijk onderdeel van uit. Er is geen einde aan de beoefening van s\u012bla<\/em> waarna je kunt zeggen dat je er niet meer mee bezig hoeft te zijn, dat je door kunt gaan naar een volgende stap. S\u012bla<\/em> is altijd belangrijk, sterker nog, hoe verder je bent op de weg hoe belangrijker het wordt.<\/p>\n\n\n

Een Praktisch Handvat, de Vijf Leefregels<\/h2>\n\n\n

Maar wat is nu moreel gedrag in het boeddhisme<\/a>? Als praktisch houvast voor leken gaf de Boeddha<\/a> vijf morele leefregels (pa\u00f1ca<\/em>–s\u012bla<\/em>, ook te vertalen als vijf deugden). De Boeddha adviseerde keer op keer het:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Afzien van doden<\/a><\/li>\n\n\n\n
  2. Afzien van stelen<\/a><\/li>\n\n\n\n
  3. Afzien van seksueel wangedrag<\/a><\/li>\n\n\n\n
  4. Afzien van verkeerd spreken<\/a><\/li>\n\n\n\n
  5. Afzien van het gebruik van bedwelmende middelen die voor onoplettendheid zorgen<\/a><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Deze leefregels zijn niets anders dan de factoren Juist Handelen, Juist Spreken en Juist Levensonderhoud die de Boeddha<\/a> in het Achtvoudige Pad<\/a> onderwees. Het zijn leefregels en geen geboden omdat de Boeddha ze niet oplegt of je beveelt je er aan te houden. Dat is ook niet mogelijk, de wens om je aan de leefregels te houden is een interne wens.<\/p>\n\n\n\n

    Misschien dat de leefregels in eerste instantie simpel lijken en een gevoel opwekken van \u2018daar hou ik me toch wel aan\u2019. Als je ze echter een tijdje een plek geeft in je beoefening dan zal je merken dat ze helemaal niet gemakkelijk zijn. Ze kennen heel veel verdieping, en naast het afzien van bepaald gedrag behelzen ze ook het ontwikkelen van heilzame kwaliteiten.<\/p>\n\n\n

    Intentie<\/h2>\n\n\n

    Bij alle leefregels, net als bij het gehele boeddhistische pad, ligt de nadruk op de onderliggende intentie<\/a>. Dat wil niet zeggen dat je je kunt beroepen op onwetendheid of onoplettendheid om wangedrag<\/a> goed te praten. Je kunt niet stellen dat je het goed bedoelde of niet beter wist en dat het dus wel moreel was. Veel meer wil het zeggen dat je bewustzijn de voorloper van je handelen is en dat de consequenties van je handelen hierop volgen, zoals de Dhammapada<\/a> (vers 1)<\/em> mooi stelt:<\/p>\n\n\n\n

    \u201cHet bewustzijn is de voorloper van alle dingen, het bewustzijn is hun leider, ze zijn door het bewustzijn gemaakt. Als iemand spreekt of handelt met onzuivere gedachten, volgt lijden, zoals het wiel de hoef van de os volgt.\u201d<\/p>\n\n\n\n

    De beoefening van s\u012bla<\/em> begint bij het afzien van dingen waarvan je misschien niet goed weet waarom dat zo moet. Het zijn dan nog gewoon regeltjes waar je je aan houdt. Later, als je meer verdieping in je beoefening hebt gevonden kun je je bewustzijn steeds beter zien en zo aan de bron werken.<\/p>\n\n\n\n

    Wij zullen nu bij de verschillende aspecten van elk van de leefregels stilstaan om te proberen iets van de mooie diepgang te delen. Uiteindelijk kun je de positieve effecten van deze leefregels echter alleen ervaren door ze in je dagelijks leven in te bouwen.<\/p>\n\n\n

    1. Afzien van Doden<\/h2>\n\n\n

    De eerste leefregel is afzien van doden. Misschien denk je dat dit gemakkelijk is, je was toch niet van plan om iemand te vermoorden. Het gaat echter niet alleen om mensen maar om alle levende wezens. Ook alle wezens uit de boeddhistische lagere werelden waaronder bijvoorbeeld de dieren, insecten en dergelijke. Het afzien van zelfmoord valt hier ook onder.<\/p>\n\n\n\n

    De nadruk op intentie komt bij deze leefregel mooi naar voren. Als je over straat loopt en je stapt op een mier die je niet hebt gezien dan levert dit geen wroeging of onheilzaam karma op. Zie je de mier echter wel dan stap je er bewust omheen als je je aan deze leefregel houdt. Een ander leuk voorbeeld is een mug die je prikt. Misschien ben je geneigd de mug te pletten. Sterker nog, het zou een bijna onbewuste reactie op de prik kunnen zijn. Dat laatste biedt naast het uitbreiden van de leefregel naar alle levende wezens nog een ander aanknopingspunt voor verdieping. Want het is zaak om bewust door het leven te gaan en je te weerhouden van dit soort primaire reacties waarin je levende wezens doodt. Dit is een aspect van sati<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

    Hierboven worden voorbeelden van lichamelijk gedrag gegeven. Maar iemand anders verbaal de opdracht geven om te doden is niet anders dan het doden zelf, immers zit ook daar de intentie om te doden achter. In dit licht is een veel voorkomende vraag of een Boeddhist vegetarisch moet eten<\/a>. De Boeddha zelf was in ieder geval geen vegetari\u00ebr en de monniken destijds ook niet.<\/p>\n\n\n\n

    De derde en meest subtiele vorm is het je houden aan de leefregel met je bewustzijn. Dat wil zeggen, geen gedachten hebben die richting het doden van wezens gaan, en nog subtieler, geen kwaadwillende gedachten herbergen. Dus niet alleen het niet erop handelen maar de eerste mentale intentie langzaam maar zeker doen afnemen.<\/p>\n\n\n\n

    Dit brengt ons naar de actieve kant van deze leefregel. Want is het voorgaande de passieve kant, het iets niet doen, dan moet de actieve kant worden ontwikkeld om het bewustzijn te beschermen. Afzien van doden is op een subtieler niveau geen schade berokkenen uit kwade wil. De positieve kracht die dit tegen gaat is liefde-vriendelijkheid (mett\u0101<\/em><\/a>). Om je te houden aan niet doden helpt het om mett\u0101<\/em> te ontwikkelen. Als je dit doet dan hoeven andere wezens zich geen zorgen meer te maken in jou omgeving. Je wordt een veilige haven, een baken van vrede voor alle wezens, volledig geweldloos (ahi\u1e43s\u0101<\/em>).<\/p>\n\n\n

    2. Afzien van Stelen<\/h2>\n\n\n

    De tweede leefregel is afzien van stelen. Dat lijkt gemakkelijk, gewoon niet inbreken of beroven en dergelijk. Deze leefregel gaat echter verder dan dat. Een betere vertaling zou wellicht zijn \u2018niet nemen wat niet gegeven is\u2019. Het veronderstelt een diep respect voor het eigendom van anderen. Niet zomaar ervan uitgaan dat je iets kan lenen. niet zomaar dingen van iemand anders verplaatsen. Je kunt het verder doortrekken naar eigendom dat minder tastbaar is. Bijvoorbeeld persoonlijke ruimte of tijd. In die context betekent het bijvoorbeeld niet zinloos iemands tijd verdoen.<\/p>\n\n\n\n

    Ook hier geldt dan iemand anders de opdracht geven om iets te stelen ook niet in overeenstemming met de leefregel is. De subtielere mentale kant van deze leefregel richt zich op het tegengaan van de mentale hebzucht naar eigendom van anderen, en in essentie de eerste mentale onderliggende intentie van hebzucht in het algemeen.<\/p>\n\n\n\n

    De actieve kant van deze leefregel, datgene dat ontwikkeld moet worden, is vrijgevigheid (d\u0101na<\/em>)<\/a>. D\u0101na<\/em> kent veel verschillende aspecten, bijvoorbeeld het geven van materi\u00eble dingen, immateri\u00eble dingen zoals de Dhamma en het geven van je eigen leven. D\u0101na<\/em> helpt om los te komen van het idee dingen intrinsieke waarde hebben, dat iets \u2018van mij\u2019 of \u2018van jou\u2019 is ,en zo helpt het om haarscheurtjes aan te brengen in de onderliggende verkeerde zienswijze dat er een \u2018zelf\u2019 is.<\/p>\n\n\n

    3. Afzien van Seksueel Wangedrag<\/h2>\n\n\n

    Hoewel de Boeddha en zijn monniken celibaat leefden en de Boeddha keer op keer aangeeft dat verlangen de oorzaak voor de onbevredigdheid van het bestaan is, spreekt hij zich voor leken niet uit tegen seksuele handelingen in het algemeen.<\/p>\n\n\n\n

    De Boeddha spreekt zich wel uit tegen seksueel wangedrag<\/a>. Hij noemt als voorbeeld voor seksueel wangedrag onder andere seksuele handelingen met iemand die nog onder de bescherming van moeder of vader valt, met iemand die al een standvastige relatie heeft (vreemdgaan), en ongewenste of strafbare seksuele handelingen (misbruik). In essentie gaat het om elke vorm van seksueel handelen dat de ander schade toebrengt. Het opdracht geven tot seksueel wangedrag is natuurlijk ook onheilzaam.<\/p>\n\n\n\n

    Seksueel wangedrag komt voort uit zintuiglijk verlangen. Het verlangen naar plezierige ervaringen dat zo groot kan zijn dat het elk oog voor het welzijn van jezelf en de ander verliest. Dit verlangen kan ons volledig beheersen. Het is in eerste instantie zaak om de controle terug te krijgen, dat doe je door te mediteren, door samatha<\/em>-meditatie (concentratie meditatie)<\/a> te beoefenen en je aan morele gedragsregels te houden.<\/p>\n\n\n\n

    Uiteindelijk is nekkhamma<\/em> (verzaking) de actieve tegenpool van seksueel wangedrag die ontwikkeld moet worden. Nekkhamma<\/em> betekent bijna letterlijk vrij zijn van zintuiglijk verlangen. Het ontwikkelen van nekkhamma<\/em> is het zien en opgeven en loslaten van verlangen telkens als dit in het bewustzijn boven komt. Het maakt onderdeel uit van Juiste Intentie in het Achtvoudige pad<\/a> en helpt om in diepe tevredenheid te kunnen leven. Naast nekkhamma<\/em> zijn actieve kanten van deze leefregel het ontwikkelen van respect voor de ander en trouw naar je partner.<\/p>\n\n\n

    4. Afzien van Verkeerd Spreken<\/h2>\n\n\n

    De vierde leefregel is afzien van verkeerd spreken. Dit is een hele moeilijke in het dagelijks leven. Onder niet verkeerd spreken vallen:<\/p>\n\n\n\n